W XIII w. Sulejów był należącą do Cystersów osadą targową przy przeprawie przez Pilicę, gdzie pobierano cło wodne. Według podań nazwę swą zawdzięcza rycerzowi Sulisławowi, który miał tu swoj ojcowiznę w XI w.

Panorama klasztoru od strony rzeki Pilicy

    W 1176 r. przybywa tu na polowanie - ulubioną rozrywkę średniowiecznego rycerstwa - Kazimierz II Sprawiedliwy. Związana jest z tym zdarzeniem legenda. Urzeczony pięknem puszczy sulejowskiej, postanawia osadzić tu zakon francuskich Cystersów. Tutaj na Pilicy, stanowiącej punkt graniczny między Wielkopolską a Małopolską, pobierano cło przewozowe. Tu przebiegały ważne drogi handlowe z Torunia do Krakowa oraz z Kazimierza nad Wisłą do Piotrkowa i Kalisza. Były to główne drogi handlowe za panowania Piastów. Pierwsza droga handlowa znajdowała się obok Opactwa, tu odbywała się przeprawa przez rzekę.

   

    Cystersi, których podstawowym obowiązkiem było wcielanie w czyn reguły św. Benedykta "Ora et labora" - módl się i pracuj, pragną ciszy i spokoju modlitewnego, zabiegają o przeniesienie przeprawy w górę rzeki, na przeciw dzisiejszego kościoła parafialnego. Tu też powstaje nowy Sulejów - po obu stronach Pilicy.

 

Fasada kościoła pw. św. Tomasza Kantuaryjskiego (Becketa)

    Cystersi stanowią odłam Zakonu Benedyktynów, utworzony w 1098 r. we Francji. W regule zakonnej nawiązują do pierwotnej surowości reguły benedyktyńskiej. Zyskują na popularności w XI i XII wieku oraz poważne wpływy w życiu politycznym i religijnym Europy Zachodniej. Zakon Cystersów założony w Citeaux, swoją popularność i rozwój zawdzięczał św. Bernardowi z Clairvaux, pochodzącemu z rodziny możnowładczej, który opracował regułę zakonu oraz zasady postępowania w szczegółowych przepisach, obejmujących sprawy budowlane, architektoniczne i artystyczne. Zasada największej prostoty dotyczyła budynków klasztornych i świątyni. Zakazano stosowania wystroju rzeźbiarskiego, polichromii, witraży oraz złotych przedmiotów do celów liturgicznych. Zakon Cysterski zyskał uznanie monarchów europejskich i szybko rozprzestrzenił się po całej Europie. Cystersi w wielu krajach byli uczestnikami ruchu osadniczego, stosując nowoczesne sposoby uprawy ziemi, co wpływało na lokalizację klasztorów oraz sposób ich organizacji.

Baszta Mauretańska przy stawie, w którym dawniej hodowano karpie

    Osadzenie Zakonu Cystersów  przez Kazimierza Sprawiedliwego w Sulejowie powoduje wzrost jego znaczenia. Cystersów sulejowskich odwiedzają książęta piastowscy, dostojnicy Kościoła, a później królowie polscy i legaci papiescy. Cystersi dysponowali znakomitymi fachowcami w zakresie sztuki budowlanej, znali także nowoczesne sposoby uprawy ziemi. Oni też upowszechnili hodowlę karpia na ziemiach polskich. Przy klasztorze sulejowskim taka hodowla karpia była kontynuowana przy ścianie południowej Opactwa, między Pilicą a ścianą mauretańską. W związku z posiadaniem tych umiejętności, Cystersi cieszyli się uznaniem królów i książąt, nie tylko w Polsce, lecz także w całej Europie.

 

Baszta Krakowska

    Europa, a szczególnie Polska, zagrożona podbojami Tatarów w latach 1241, 1259, 1283, 1352 oraz ich niszczycielskimi skutkami, przygotowuje umocnienia obronne. Konwent cysterski w Sulejowie został zniszczony bardzo dotkliwie w latach 1259 i 1287, a obrońcy wymordowani. Dlatego zaszła potrzeba budowy umocnień obronnych, których zasady Cystersi znali, lecz brakowało środków materialnych i czasu. Główny wysiłek skierowano na budowę świątyni. Natomiast mury obronne i baszty budowano w XIV i XV wieku, a następnie udoskonalano je. Obecne umocnienia obronne Opactwa Sulejowskiego są zachowane w najlepszym stanie na terenie Polski a także Europy.

    Cystersi pozostali wierni Rzeczypospolitej Obojga Narodów do końca. Tu w Sulejowie, król Jan Kazimierz w 1656 r. zamierzał zorganizować obronę przeciw luterańskim Szwedom. Tu znajdują schronienie uczestnicy Powstania Styczniowego w 1863 r. W 1819 r., decyzją Cara Aleksandra I, następuje likwidacja wszystkich zakonów, w tym także Cystersów sulejowskich, Opactwo przestaje istnieć.

Zdjęcie zamieszczone dzięki uprzejmości Urzędu Miejskiego w Sulejowie